Elementy struktury myślenia cz. II

1. Pojęcia

Pojęcia są to tworzone przez nas kategorie, stanowiące reprezentację powiązanych ze sobą zjawisk pogrupowanych w pewien sposób. Dzięki pojęciom możemy systematyzować wiedze w sposób systematyczny. Pojęcia mogą reprezentować przedmioty, czynności, organizmy żywe, właściwości, abstrakcje oraz relacje. Tworzenie pojęć jest podstawowym zadaniem myślenia. Tworzenie pojęć polega na wyodrębnianiu tych właściwości bodźców, które są wspólne jakiejś klasie przedmiotów, bądź idei. Umysł rządzi się zasadą ekonomii poznawczej, minimalizując ilość czasu i wysiłku koniecznego do przetworzenia informacji. Uczymy się tylko cech, które tworzą pojęcia oraz reguł pojęciowych za pomocą, których cechy te SA ze sobą powiązane.

Dwie rywalizujące ze sobą teorie starające się odtworzyć formę, w jakiej przechowywana jest informacja. Pierwsze podejście akcentuje cechy istotne, których występowanie jest konieczne i wystarczające, żeby włączyć jakieś pojęcie do danej kategorii. Pojęcie należy do kategorii wtedy i tylko wtedy, gdy posiada wszystkie cechy uznane za istotne. Podejście drugie akcentuje role prototypu. Prototyp jest to idealny lub najbardziej reprezentatywny egzemplarz. Pojęcie zostaje zaklasyfikowane do jako należące do danej kategorii, jeśli jest bardziej podobne do prototypu tej kategorii, niż do prototypu innej kategorii. Ludzie stosują obydwie metody przechowywania pojęć, jednak metodę cech istotnych częściej stosują do pojęć naukowych, natomiast metodę prototypu – do pojęć życia codziennego.

Elementy struktury myślenia cz. I

1.Struktury myślenia
Badanie struktury myślenia polega na wyróżnianiu składników budulcowych tego procesu oraz sposobu (reguł) ich łączenia. Jest to szukanie odpowiedzi na pytanie, z czego proces myślenia się składa oraz jaki jest układ tych składników, czy też reguły rządzące powstawaniem i przebiegiem ciągu myślowego. Pod pojęciem struktury myślenia rozumie się też niekiedy etapy i fazy procesu myślenia. Układ faz zależy od tego czemu myślenie służy. Jeśli służy wyciąganiu wniosków, rozwiązaniu problemu czy podjęciu decyzji, można wówczas mówić o fazach rozumowania, rozwiązywania problemów czy podejmowania decyzji.

1.1. Elementy struktury myślenia
Analiza struktury myślenia – w tradycyjnym ujęciu – wymaga uwzględnienia trzech jej właściwości: materiału, operacji i reguł myślenia.
Materiał to rodzaj informacji przetwarzanych w procesie myślenia, który charakteryzuje się określoną formą i treścią. Może to być reprezentacja konkretnego obiektu, np. wyobrażenie drzewa, albo reprezentacja w postaci ogólnego pojęcia lub sądu, np. istota prawdy. Oba przykłady materiału różnią się nie tylko treścią (drzewo vs. prawda), ale i formą reprezentacji (konkretno-obrazowa vs. abstrakcyjna). Najogólniej rzecz ujmując, materiałem myślenia w sensie formalnym mogą być wszelkie rodzaje reprezentacji umysłowych: obrazy umysłowe, pojęcia, sądy, modele umysłowe. Jeśli jedna z tych kategorii dominuje nad innymi, określa rodzaj procesu myślenia, co pozwala wyróżnić np. myślenie wyobrażeniowe lub pojęciowe. Z kolei treść materiału, na którym dokonuje się myślenie, dotyczy znaczenia tych reprezentacji, czyli ich odniesienia do rzeczywistości. Aspekt treściowy, zwykle bardzo różnorodny, istotnie wpływa na przebieg procesów myślenia.

Efekt pierwszeństwa i świeżości w procesach pamięci

Nasza pamięć nie jest jednolita. Składa się ona (najprościej rzecz ujmując) z trzech części: pamięci krótkotrwałej, operacyjnej i długotrwałej. Zapamiętywanie przez nasz umysł informacji, które pojawiły się na końcu potwierdza istnienie pamięci krótkotrwałej. Mamy tu bowiem do czynienia z charakterystycznym dla tego rodzaju pamięci, tzw. efektem świeżości. Pokazuje on, że to, co pojawiło najbliżej momentu, w którym zaczęliśmy sobie przypominać, jest pamiętane najlepiej. Z kolei efekt pierwszeństwa jest argumentem przemawiającym za istnieniem pamięci długotrwałej i pokazuje, że pamiętamy to, co pojawiło się na początku.

efekt pierwszeństwa – silniejsze oddziaływanie argumentów przekazanych jako pierwsze z kolei.
efekt świeżości - silniejsze oddziaływanie argumentów przekazanych na końcu

Efekt pierwszeństwa wiąże się z występowaniem tzw. hamowania proaktywnego. Zapisane w strukturach pamięci informacji z pierwszego przekazu utrudnia zapamiętywanie informacji zawartych w przekazie późniejszym. (Alternatywnie efekt pierwszeństwa wyjaśnić można zachodzeniem bardziej aktywnego procesu: komunikaty podane jako pierwsze i zaakceptowane przed odbiorcę powodują, że odrzuca on następne, sprzeczne z nimi wiadomości, uważając je za tendencyjne lub mało wiarygodne). Kiedy jednak pierwszy przekaz miał miejsce stosunkowo dawno i podmiot nie pamięta już zbyt dobrze jego treści, hamowanie proaktywne jest bardzo słabe i znaczenia nabiera efekt świeżości. To czego podmiot dowiedział się przed chwilą, staje się wówczas dominującą treścią jego aktualnej świadomości i w znacznym stopniu determinuje podejmowane decyzje.